Από την κρίση στην πολιτιστική ξηρασία;
Άρθρο της Κλεοπάτρας Λιακοπούλου, Καλλιτεχνικής Διευθύντριας Theorema Art Gallery, Βρυξέλλες
Μάρτιος 2020
«Βυθίσου μέσα στο άγνωστο που βαθαίνει. Υποχρέωσε εαυτόν σε περιστροφή.»
Ρενέ Σερ
Τον Μάρτιο του 2020 ενέσκηψε η Πανδημία και πραγματοποιήθηκε η κινέζικη κατάρα «Είθε να ζήσεις σε ενδιαφέροντες καιρούς».
Βρεθήκαμε μπροστά σε ένα σταμάτημα της ζωής με καθρέφτη τη φρίκη. «Ο κόσμος ανάποδα» του γκροτέσκο έγινε πραγματικότητα και κατακρήμνισε την αλαζονική «νέα» φιλοσοφία-εμμονή της άκρατης ευτυχίας του καπιταλιστικού καταναλωτικού κόσμου. Τη θέση της πήρε το φάντασμα μιας δυστοπικής πραγματικότητας.
Η ανθρωπότητα βρέθηκε αντιμέτωπη με τον βαθύτερο αρχέγονο φόβο της, το φόβο του θανάτου που παρελαύνει πάνω στο άρμα ενός ιού. Ενός θανάτου αργού, επίπονου, που βάλλει τις παραδόσεις του ανθρωπισμού διότι ο άνθρωπος οφείλει να πεθάνει μόνος, χωρίς τους οικείους του και πιθανόν ένοχος γιατί τους μόλυνε.
Είναι ένας διαφορετικός και εξευτελιστικός θάνατος γιατί μας στερεί την ανθρωπιά στο όνομα αυτής. Είναι ένας θάνατος χωρίς αιτία και για αυτό μη διαχειρίσιμος. Η αγάπη, η συντροφικότητα, η αλληλεγγύη εκφράζεται, τι ειρωνεία, με τον εγκλεισμό και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Ο δυτικός ανθρωπισμός παρέλυσε. Οι λέξεις και έννοιες που τον χαρακτήριζαν τώρα τον απειλούν.
Ο πολιτισμός κρίνεται από το πώς η κοινωνία αντιμετωπίζει τους νεκρούς και τους ηλικιωμένους. Σε αυτό το πεδίο δοκιμάζονται οι αρχές του ουμανιστικού κόσμου.
Το κέντρο της Ευρώπης, των ευρωκρατών και λομπιστών, το κέντρο της πολυπολιτισμικότητας και κέντρο των αποφάσεων θρήνησε τα περισσότερα ηλικιωμένα θύματα του κορονοϊού, θρήνησε τον αδιάφορο θάνατο της μη παραγωγικής ηλικίας. Η κλίμακα όμως ήταν μεγάλη και ο φόβος μεγαλύτερος.
Το κέντρο της Ευρώπης, το κέντρο της οικονομικής μέχρι τώρα κρίσης, έγινε το κέντρο της πανδημίας, το κέντρο της ηθικής παρέκκλισης. Τι σημαίνει ιδιωτικός και δημόσιος χώρος, ποιος θυσιάζεται για το καλό του άλλου; «Πόλεμος απέναντι σε έναν αόρατο εχθρό» ήταν η φράση που χρησιμοποίησαν οι ηγέτες των αναπτυγμένων δυτικών χωρών.
Αυτό όμως στερείται διαλεκτικής ανάλυσης. Ένας ιός δεν είναι εχθρός. Μπορεί όμως να χρησιμοποιηθεί ως τέτοιος. Στην ιστορία δεν είναι η πρώτη φορά που ενσκήπτει πανδημία. Οι παραγωγικές δυνάμεις και οι σχέσεις εξουσίας είναι διαφορετικές. Ένας ιός δεν είναι ταξικός, η διαχείριση του είναι.
Δεν είμαστε στον Μεσαίωνα, είμαστε στην 4η Βιομηχανική Επανάσταση που βλέπουμε μια σειρά κοινωνικών, πολιτικών, πολιτιστικών και οικονομικών γεγονότων. Η αλλαγή του καπιταλιστικού συστήματος στον 21ο αιώνα είναι συστημική και ξεκίνησε πριν από την έλευση της πανδημίας.
Η επιτάχυνση στις οικονομικές δομές παραγωγής της κοινωνίας με αφορμή πια την πανδημία προτάσσει το ιδεολόγημα πως στο όνομα αυτού του αόρατου πολέμου οι άνθρωποι αντιπροσωπεύουν έναν βιολογικό πόλεμο και όχι η τεχνολογία. Η 4η βιομηχανική επανάσταση εξανεμίζει τα όρια του φυσικού με τον ψηφιακό αλλά και βιολογικό κόσμο.
Βρισκόμαστε στην ιστορική εποχή που κατά τον Γκράμσι ο παλιός κόσμος πεθαίνει και ο νέος κόσμος πασχίζει να γεννηθεί; Βρισκόμαστε σε αυτή την ενδιάμεση εποχή των τεράτων; ‘Όπου με αφορμή και ευκαιρία την πανδημία και εν μέσω βαθιάς, παρατεταμένης οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής κρίσης οι καπιταλιστές-ολιγάρχες επωφελούνται από μεγάλες καταστροφές για να περάσουν εξαιρετικά νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις;
Η απάντηση είναι καταφατική και εξόχως πολιτική. Οι κατηγορίες που θα κινδυνεύσουν βιολογικά, οικονομικά και κοινωνικά από την πανδημία είναι οι πιο αδύναμες. Είναι οι ηλικιωμένοι που λειτουργούν ως βαρίδι στην νεοφιλελεύθερη οικονομία, οι φτωχοί και αυτοί που θα γίνουν φτωχοί με τα μέτρα που υιοθετούνται, οι πρόσφυγες και οι μειονότητες.
Πιθανόν αυτές οι κατηγορίες να δαιμονοποιηθούν ως υπεύθυνοι για το σταμάτημα της άκρατης ανάπτυξης και για όλα τα δεινά που θα έρθουν.
«Αυτή η προβληματική κατάσταση, όπου βλέπουμε το Κακό να χορεύει πάνω στα ερείπια του Κακού.»
Α. Μπαντιού
Η παραλυσία της κοινωνίας είναι καθολική. Εγείρονται πολλά ηθικά διλήμματα. Το κοινό καλό είναι υπεράνω του ατομικού. Αυτοπεριορισμός και εγκλεισμός για την διαφύλαξη της υγείας των ευάλωτων ομάδων.
«Πειθαρχία, πώς ματώνεις!»
Ρενέ Σαρ
Την περίοδο της επιβολής του κοινωνικού εγκλεισμού οι πολίτες πειθάρχησαν για να προστατέψουν τα ασθενικά συστήματα υγείας που είχαν αποψιλωθεί με τις πολιτικές λιτότητας, για να προστατέψουν τους ανθρώπους που θα συνέχιζαν να εργάζονται και το ιατρικό προσωπικό.
Πειθάρχησαν στις αρχές τους και όχι στους κρατούντες που είχαν ευθύνη για την πορεία των πραγμάτων. Πειθάρχησαν γιατί γνώριζαν πως έπρεπε με τη στάση τους να προστατέψουν όχι μόνο τους ηλικιακά ευαίσθητους αλλά και τους κοινωνικά και οικονομικά αποκλεισμένους.
Έχουμε το οξύμωρο να πειθαρχούν άνθρωποι που ήταν ενάντια σε οποιοδήποτε περιορισμό των δικαιωμάτων και ελευθεριών τους και να κωφεύουν στον κίνδυνο οι συντηρητικοί και υπάκουοι στο κράτος. Αυτό συμπυκνώνεται με το μότο των οπαδών του κινήματος Tea party που διακηρύσσει τη δύναμη της ιδεολογίας της ελευθερίας του ατόμου έναντι στην κρατική παρέμβαση.
Μέσα από αυτή την αχαρτογράφητη αντιπαράθεση αναδύθηκαν τα ταξικά χαρακτηριστικά. Η οικονομία παγκοσμίως καταβαραθρώθηκε. Οι οικονομικά ασθενέστεροι αντιμετωπίζουν ολοκληρωτική οικονομική καταστροφή, η κρίση του κορωνοϊού επιδείνωσε τους τεκτονικούς κραδασμούς της μεσαίας τάξης. Και οι απαντήσεις έρχονται από τους κερδισμένους ευαγγελιστές της νεοφιλελεύθερης πολιτικής.
Οι έγκλειστες κοινωνίες δεν είναι απαραίτητα φιμωμένες. Η μάσκα που κρύβει τα χαρακτηριστικά του προσώπου δεν κρύβει απαραίτητα και τον Λόγο. Η σημειολογία της μάσκας είναι πολύπλευρη. Κρύβει τα μυστικά του ανθρώπου που τη φορά, τον προστατεύει από την κοινή θέα και την αναγνώριση ή και προστατεύει τον άλλον άνθρωπο από κάτι που «φέρει». Οι παράνομοι φοράνε μάσκα, οι επαναστάτες, αλλά και οι δήμιοι. Μπορεί λοιπόν η μάσκα να υποδηλώνει θέση ή και φόβο.
Η σημειολογία των τελευταίων μηνών είναι πυκνή και ακόμα εξελίσσεται, αλλά ήδη μοιάζει να παίρνει χαρακτηριστικά του γκροτέσκο. Τι σημαίνει όμως όταν ο κόσμος βιώνει βιαίως μια υπερβολική αναπαράστασή του που μέχρι τώρα ανήκε μόνο στη σφαίρα της γκροτέσκο τέχνης; Και κυρίως, τι σημαίνει αυτό για την ίδια την τέχνη που βρίσκεται προ ενός νέου κόσμου, χωρίς να έχει προλάβει να αναπτύξει τα κατάλληλα εργαλεία για να τον αντιμετωπίσει;
Η έκθεση «το νέο-γκροτέσκο, κρίση και αναπαράσταση για τα 10 χρόνια ελληνικής κρίσης» που έλαβε χώρα τον Ιανουάριο του 2020 στην Αθήνα προσπάθησε να μελετήσει την εξέλιξη της οικονομικής- κοινωνικής κρίσης και τα αποτελέσματα αυτής σε όλες τις εκφάνσεις της τέχνης. Δεν υπολογίσαμε όμως τις πυκνές ιστορικές εξελίξεις, την εμφάνιση της πανδημίας.
Είχαμε ήδη κάποια ιστορικά δεδομένα από τους επιστήμονες και από τους καλλιτέχνες για την αποτύπωσή τους. Εστιάσαμε στη μορφή τέχνης γκροτέσκο που εκδηλώνεται μέσω της τέχνης στην κανονικότητα του βίου των ανθρώπων. Για το γκροτέσκο που αναδεικνύει την δραματική σύγκρουση και φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τις σκοτεινές δυνάμεις του κόσμου και του εαυτού του. Για τον φόβο της εκάστοτε καθεστηκυίας τάξης απέναντι στον κίνδυνο που συνεπάγεται για αυτήν η ανυπακοή στην λογική της κοινωνικής ευταξίας που επέβαλε η κάθε εξουσία.
Η πραγματικότητα είναι εξόχως ειρωνική και γκροτέσκα. Τον Ιανουάριο του 2020 η ανάλυση έγινε με ιστορικά δεδομένα και σε «κανονικές» συνθήκες. Μπορούμε να ευαγγελιστούμε μέσω του γκροτέσκο «το πανηγύρι της σάρκας»; Ιστορικά μόνο, οι εξελίξεις μας προσπέρασαν και δεν έγινε ακόμη μνήμη και αποτύπωση της θνητότητας που πήρε σάρκα και οστά.
Η Τέχνη θα αναλογιστεί ξανά πάνω στην τρωτότητα της πνευματικής και υλικής ανθρώπινης ύπαρξης. Θα γίνει διαφορετική ανάγνωση της Τέχνης. Η Τέχνη που περιγράφει ψυχικές καταστάσεις, με τις οποίες μπορεί να ταυτιστεί ο θεατής, μας ταξιδεύει στο υποσυνείδητο και στο όνειρο. Η αισθητική και οι ερμηνείες του κολασμένου γοητευτικού «μαύρου» και της δημιουργικής σκοτεινής γοητείας θα αργήσουν πολύ να ξαναπάρουν την ίδια σημασία που είχαν πριν από την περίοδο της πανδημίας που ζούμε.
Θα αρχίσουν να σμιλεύονται και να πλάθονται ασυνείδητα, νέα ερεθίσματα, νέες μορφές και νέες τάσεις που θα αναδυθούν κάποτε και θα πάρουν με τη σειρά τους όνομα και ταυτότητα ως νέα κινήματα της τέχνης. Για την ώρα η αποστολή της τέχνης, η «κοινωνία» της με τον θεατή ακυρώθηκε.
Η Τέχνη προκύπτει από τη αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπων. Nοείται άραγε τέχνη υπό συνθήκες σαν αυτές αυτής της πανδημίας, όπου οι άνθρωποι αποκλείστηκαν βίαια από το δημόσιο βίο και από τις κοινότητές τους; Νοείται συλλογική τέχνη, όταν επί τρεις τουλάχιστον μήνες άνθρωποι παλεύουν με λειψά και άχαρα μέσα να επικοινωνήσουν και να αλληλεπιδράσουν;
Πολλοί μίλησαν για τον ρόλο του διαδικτύου και το πώς αυτό κράτησε μια συνοχή στις κοινωνίες, ήταν όμως αυτό αρκετό να γεφυρώσει το χάσμα που δημιουργήθηκε τόσο στην κοινωνία όσο και στον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά αυτήν την περίοδο της παρατεταμένης απομόνωσης;
Είναι βέβαιο ότι όταν όλοι αυτοί οι άνθρωποι ξανασυναντηθούν, θα αρχίσουν να πλάθουν τα γλωσσικά και εικαστικά εργαλεία για να εξηγήσουν αναδρομικά την πραγματικότητα που βίωσαν. Πρέπει να αναρωτηθούμε όμως ποιες μπορεί να είναι οι επιπτώσεις τόσο της παύσης στην οποία βρεθήκαμε, όσο και των προσωρινών εργαλείων που χρησιμοποιήσαμε για να υποκαταστήσουμε την έννοια του συλλογικού.
Η Τέχνη πάντα αντανακλά μια συμφορά, παρηγορεί αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί πληγές. Ως βαρόμετρο της ανθρώπινης ιστορίας και εξέλιξης καλείται να δημιουργήσει, να αποτυπώσει και να λυτρώσει σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον την «ψυχή» της, προς το παρόν μέσα από οθόνες.
Tον Ιανουάριο του 2020, η γκαλερί Θεώρημα, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Μελέτης Θεσμικού Λόγου του Τμήματος Φιλοσοφίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και με τον Πολυχώρο THE BOX, διοργάνωσαν την εκδήλωση και έκθεση ζωγραφικής με θέμα «Το Νέο Γκροτέσκο, Κρίση και Αναπαράσταση για τα 10 χρόνια Ελληνικής κρίσης».
Η εκδήλωση αυτή ήταν προγραμματισμένη να παρουσιαστεί στις Βρυξέλλες, στον χώρο του Ευρωκοινοβουλίου, τον Ιούνιο του 2020, αλλά αναβλήθηκε λόγω πανδημίας.
Ελπίζουμε πως αυτή η έκθεση θα παρουσιαστεί στο μέλλον και στο ευρωπαϊκό κοινό εμπλουτισμένη με κείμενα και έργα ζωγραφικής που αφορούν στην πανδημία και στις επιπτώσεις της στις κοινωνίες που ήδη ήταν τραυματισμένες από την οικονομική και κοινωνική κρίση της τελευταίας δεκαετίας.
Δείτε την έκθεση
Expo: Néo-grotesque, crise et représentation pour les 10 ans de la crise grecque
Δείτε video με τους ομιλητές της εκδήλωσης
Κρίση και Αναπαράσταση. Δέκα Χρόνια Ελληνικής Κρίσης – Στρογγυλή Τράπεζα με θέμα την Ψυχολογία