Κρίση και αναπαράσταση, 10 χρόνια ελληνικής κρίσης.
Άρθρο της Κλεοπάτρας Λιακοπούλου, Καλλιτεχνικής Διευθύντριας Theorema Art Gallery, Βρυξέλλες
Νοέμβριος 2019
Ο ρους της ιστορίας πηγάζει από την ανάγκη και αυτή κινεί την ιστορία και τη δημιουργία. Το εγχείρημά μας για την προσέγγιση του νέο-γκροτέσκο μέσω της επιστήμης, της φιλοσοφίας και των εικαστικών έγκειται στην ανάγκη μας να καταδείξουμε πως στον εικοστό πρώτο αιώνα και μετά από δέκα χρόνια οικονομικής, κοινωνικής και αξιακής κρίσης στη χώρα μας, οφείλουμε να «ονομάσουμε» και κυρίως να «νομιμοποιήσουμε» την έννοια του γκροτέσκο.
Ο φανταστικός, τρομακτικός, παραμορφωμένος, βαθιά ανήσυχος και αρχέγονος κόσμος που μας παρουσιάζεται μέσω της τέχνης του γκροτέσκο έχει ιδιάζουσα θέση σήμερα στις συνθήκες που ζούμε και στις ιστορικές εξελίξεις που θα ακολουθήσουν, δυστοπικές ή ουτοπικές.
Το γκροτέσκο ως έκφραση διατρέχει όλες τις ιστορικές περιόδους. Εννοιολογικά στο γκροτέσκο έχουμε ένα στοιχείο υποκατάστασης στο επίπεδο της απόδοσης νοήματος, δηλαδή μια πάλη της εξωτερικής όψης και του περιεχομένου. Στο γκροτέσκο υπάρχει η έννοια της παραμόρφωσης, του γελοίου, της υπερβολής.
Στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση συναντάμε το γκροτέσκο στην τέχνη, τη λογοτεχνία, την ποίηση και κυρίως στις εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής. Δηλαδή στον ιστό της κοινωνίας, στην κανονικότητα του βίου των ανθρώπων, όχι σε ατομικό επίπεδο αλλά πρωτίστως σε κοινωνικό.
Εκεί η «τρέλα» μέσω της γκροτέσκο έκφρασή της ήταν μια σύγκρουση δραματική που έφερνε τον άνθρωπο αντιμέτωπο με τις σκοτεινές δυνάμεις του κόσμου και του εαυτού του. Ο ρόλος της χίμαιρας είναι η πεμπτουσία του γκροτέσκο.
Από την νεωτερικότητα και ύστερα ό,τι δεν υπακούει στην ορθολογικότητα αντιμετωπίζεται ως αντίθετό της και ως εχθρικό. Ό,τι δεν εξυπηρετεί ένα κρατικό, οικονομικό και παράγωγο αυτών πολιτισμικό σύστημα αποκλείεται από τον κοινωνικό ιστό.
Έτσι ξεκινάει ο χαρακτηρισμός και στη συνέχεια ο «εγκλεισμός» πραγματικά και μεταφορικά ομάδων και ατόμων που δεν ευθυγραμμίζονται με τη λογική της κοινωνικής ευταξίας, αυτοί θεωρούνται περιθωριακοί και επικίνδυνοι για την κοινωνία.
Ο κοινωνικός και εργασιακός αποκλεισμός είναι το μέσον που χρησιμοποιεί το κράτος για να απομονώσει τις αποκλίνουσες συμπεριφορές. Είναι ο «λεπρός», ο τρελός, ο ψυχικά πάσχων, ο οργισμένος, ο άνεργος, ο πρόσφυγας.
Τους ίδιους ανθρώπους που παλιά απομόνωναν σε φτωχοκομεία, χωρίς δισταγμό τους μοιράζουμε στις φυλακές, στα σωφρονιστήρια, στα ψυχιατρεία ή στα ιατρεία των ψυχαναλυτών.
Αυτό που έχει «φυλακίσει» ο κλασικισμός δεν είναι μόνο ένας αφηρημένος παραλογισμός όπου μπερδεύονταν τρελοί και άσωτοι, άρρωστοι και εγκληματίες αλλά και μια θαυμαστή παρακαταθήκη του φανταστικού, ένας κοιμισμένος κόσμος τεράτων. Είναι ο κόσμος του Ιερώνυμου Bosch, είναι ο Δον Κιχώτης με του δράκους.
Στην καπιταλιστική κοινωνία μας παρουσιάζεται μια ειδική εμμονή, η εμμονή της ευτυχίας. Όλα πρέπει να είναι θετικά και συμβατά με τις κυρίαρχες απόψεις σε όλα τα επίπεδα. Οικονομικά, κοινωνικά, ιατρικά. Η φιλοσοφία της ευτυχίας είναι η καινούρια φιλοσοφία για την Ευρώπη και διαπνέει πολλές ουτοπίες με τη μορφή του καταναγκασμού, δίνοντας το έναυσμα για τη δημιουργία κατοπινών δυστοπιών.
Η έννοια γκροτέσκο είναι διττή. Η προσέγγιση που επιχειρείται εστιάζει στον φόβο που οφείλουμε να τιμήσουμε και να νομιμοποιήσουμε. Στον φόβο που προκαλούν οι τερατόμορφες εικόνες και υπαινιγμοί που υπάρχουν στα έργα του νέο γκροτέσκο. Και αυτό γιατί όταν απομακρυνόμαστε από τις ανθρώπινες συγκρούσεις που έχουμε ως εγκιβωτισμένες, στην νεωτερικότητα, υποκειμενικότητες και μας καταδεικνύει η τέχνη του γκροτέσκο, τότε αγνοούμε και το βαθύτερο πυρήνα της εν λόγω διαδικασίας. Το να αγνοούμε τις εν λόγω συγκρούσεις σημαίνει άρνηση βαθύτερων πραγμάτων.
Όταν η διαδικασία αυτή μας γίνει «ξένη» τότε την αρνιόμαστε και δίνουμε τα χαρακτηριστικά του «ξένου» στον «Άλλο», ενώ χάνεται και η οποιαδήποτε ενσυναίσθηση. Αυτή επιτρέπεται και είναι συμβατή μόνο προς ό,τι μας μοιάζει. Το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό σύστημα μας επιβάλλει να πιστεύουμε πως οι αντιξοότητες ή τα πλήγματα που αντιμετωπίζουμε λόγω παρέκκλισης από την επικρατούσα τάξη πραγμάτων είναι απόρροια προσωπικής ευθύνης και επιλογής του καθενός.
Είναι το σύστημα που προάγει ως αρετή τον ατομισμό. Με τον κατακερματισμό της ολότητας και της ανθρώπινης ψυχολογίας που ενυπάρχει στη σύγχρονη κοινωνία, δαιμονοποιούμε το αρχέγονο συναίσθημα που ενυπάρχει στους ανθρώπους να μην αναγνωρίζουν τα ένστικτα που υπάρχουν σε όλους.
«Όλη η μεταμφίεση και η μέθη του γκροτέσκο δεν εξαφανίζει τα Εγώ, αλλά τα βυθίζει στην κοσμική πρωταρχική συλλογική τους ρίζα και τα ενοποιεί σε ένα σύνολο με αδιάλειπτη διάρκεια.»
Μ. Μπαχτίν
Το γκροτέσκο ισορροπεί στη διαχωριστική γραμμή που έχει επιβληθεί από τον πολιτισμό του σωστού-αποδεκτού-παραγωγικού-χρήσιμου και της τρέλας-ασυμβατότητας-περιθωρίου.
Στον κόσμο του γκροτέσκο η τραγωδία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να γεννήσει ένα κωμικό αποτέλεσμα, ενώ η καυστική σάτιρα μπορεί να προκαλέσει μία παρωδία. Είναι μια περίπλοκη έννοια που συνδυάζει στοιχεία τα οποία είναι συνήθως αντίθετα μεταξύ τους. Το ρεαλισμό και την καρικατούρα, το γελοίο και το τραγικό, τη φαντασία και τη διαστροφή. Όλα αυτά συναντιούνται και παράγουν μια παραμορφωμένη, φαντασμαγορική εικόνα του κόσμου.
Η ιστορία καθηλώνεται ανίσχυρη μπροστά στην τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Στον άνθρωπο ενυπάρχει η σκοτεινή ανάμνηση του κοσμικού φόβου. Το γκροτέσκο σε όλες τους τις εκφάνσεις απελευθερώνει τον άνθρωπο εκφράζοντας με τον τρόπο του την φρίκη και το γελοίο. Στη σφαίρα της εικονικής δημιουργίας ο κοσμικός φόβος νικιέται με το γέλιο. Το γκροτέσκο είναι μια μορφή τέχνης που μας επιτρέπει να κοιτάξουμε μέσα μας γελώντας με τη φρίκη και το γελοίον αυτής.
«Η αληθινή λογοτεχνία και τέχνη δεν μπορεί να είναι έργο φιλοσόφων και αξιόπιστων αξιωματούχων, αλλά τρελών, ερημιτών, αιρετικών, οραματιστών, επαναστατών και σκεπτικιστών.»
Ζαμιάτιν
Tον Ιανουάριο του 2020, η γκαλερί Θεώρημα, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Μελέτης Θεσμικού Λόγου του Τμήματος Φιλοσοφίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και με τον Πολυχώρο THE BOX, διοργάνωσαν την εκδήλωση και έκθεση ζωγραφικής με θέμα «Το Νέο Γκροτέσκο, Κρίση και Αναπαράσταση για τα 10 χρόνια Ελληνικής κρίσης».
Η εκδήλωση αυτή ήταν προγραμματισμένη να παρουσιαστεί στις Βρυξέλλες, στον χώρο του Ευρωκοινοβουλίου, τον Ιούνιο του 2020, αλλά αναβλήθηκε λόγω πανδημίας.
Ελπίζουμε πως αυτή η έκθεση θα παρουσιαστεί στο μέλλον και στο ευρωπαϊκό κοινό εμπλουτισμένη με κείμενα και έργα ζωγραφικής που αφορούν στην πανδημία και στις επιπτώσεις της στις κοινωνίες που ήδη ήταν τραυματισμένες από την οικονομική και κοινωνική κρίση της τελευταίας δεκαετίας.
Δείτε την έκθεση
Expo: Néo-grotesque, crise et représentation pour les 10 ans de la crise grecque
Δείτε video με τους ομιλητές της εκδήλωσης
Κρίση και Αναπαράσταση. Δέκα Χρόνια Ελληνικής Κρίσης – Στρογγυλή Τράπεζα με θέμα την Ψυχολογία